अविरल वर्षाका कारण खोलामा आएको बाढीले बगाउँदा बुधबार झापामा एक जना भूटानी शरणार्थीको मृत्यु भएको छ । मृत्यु हुनेमा दमकस्थित भूटानी शरणार्थी शिविर बैलडाँगी-३ सेक्टर बी-फोर छाप्रा नम्बर ३३ की ४५ वर्षीया दीलमाया मगर रहेका छन । इलाका प्रहरी कार्यालय दमकले दिएको जानकारी अनुसार शिविर नजिकैको जंगलमा दाउरा काट्न गएकी मगरलाई मावा खोलाले बगाएको थियो । बुधबार विहान बगेकी उनी दिउँसो १ः ३० बजे दमक ५ को दुम्सेमा मृत भेटिएकी दमक प्रहरी प्रमुख नविन कार्कीले बताउनु भएको छ ।
आहा दशैँ !
तर, तीन दशक पुग्न लाग्यो, नेपाली मूलका हामी भूटानी नागरिकको जीवन नै आहत छ । नेपालका शरणार्थी शिविर र तेस्रो देशमा बसेर घर सम्झनु परेको छ । हरेक साल दशैँ आउन लाग्दा त्यो घरको सम्झना वेदना बनेर बल्झिदिन्छ ।
दशैँ नजिकिँदै आउँदा म दक्षिण भूटानको साम्ची जिल्लाको बाँडा गाउँमा रहेको त्यो घर सम्झन्छु, जहाँ म जन्मेर हुर्कें । म दिइखान पुग्ने परिवार हाँकेका आइतराज र सुनमाया राईको तेस्रो सन्तान थिएँ ।
घरमा सघाउपघाउ गर्नेहरू थुप्रै थिए । दशैँ लाग्दा खुलेका शारदीय दिनमा महिलाहरू रातोमाटो, कमेरो र गोबरले विशेष रूपमा घर लिपपोत गर्थे । तन्नेरीहरू सनपाटको लठारो बाटेर पीङ बनाउन जुट्थे । दशैँ–तिहारमा एकचोटि भुईं छोड्नुपर्छ भन्ने भनाइ थियो ।
भर्खरै सारा घरआँगन लिपपोत गरिएको माटो र गोबरको हरक, सयपत्री र बाबरीको मगमग, सिकुवामा नयाँ लुगा सिलाइरहेका दर्जीले चलाएको कलको आवाज, घरभित्र मरमसला पिस्दा निस्केको वासना, घर–घरमा चिउरा कुट्दाका ढिकीको आवाजका बीचमा दशैँ गाउँ पस्थ्यो ।
हामी राईको घरमा खसी नचल्ने, तीन वटासम्म सुँगुर काटिन्थ्यो । अटुट दूध–दहीका लागि दुई माउ दुहुना गाई घरमै हुन्थे । एक बिहान माथिको खर्कको गोठमा १५ माउ भैँसी, ६५ माउ गाई, पाडा–पाडी र बाच्छा–बाच्छी थिए । लखेटिएर हिँड्दा ती त्यतिकै छाडिए ।
हाम्रो गाउँको देव्रेपट्टि जलढका र दाहिनेपट्टि तोदे खोला थियो । दशैँ विदामा हामी त्यहाँको कन्चन पानीमा बाँकटे हान्थ्यौँ, माछा मारेर ढुंगामा सुकाएको, घर ल्याएर अँगेनोमा पोलेर नून–खुर्सानीमा चोेप्दै खाँदाको स्वाद यो जिब्रोले यो जुनीमा भुल्दैन ।
हामी कहिले खेल्दाखेल्दै सिरान डाँडामा पुग्थ्यौँ । त्यहाँबाट तलतिर हेर्दा जलढका र तोदे खोलाबीचको फाँटभरि देखिने पाक्दै गरेको धान र चरिरहेका बस्तुभाउ सम्झँदा अहिल्यै पुगिहालुँ जस्तो लाग्छ ।
जलढका र तोदे खोलाकै बीचमा थियो हाम्रो तीन मुरी बीउ लाग्ने घुमाउने खेत, पाँचपाथी बीउ लाग्ने अंके खेत, आठपाथी बीउको खोपीखर्क खेत र १४ पाथी बीउको मसले खेत ।
एक सिजनमा ३० मन जति अलैँची निस्कने अलैँचीबारी र मकै, भटमास, कोदो रोपिने पाखो बारी पनि प्रशस्त थियो । घरसँगै गोबर मल मात्र भेटेका आरू, सुन्तला, मेवा र केरा बगान थियो ।
खेत र बारीका कान्लाहरूमा नाइटे ज्यामिर प्रशस्त थिए । ढिकुटीभरि धान, गोठभरि गाईबस्तु, वरिपरि फलफूलको बगान र बाह्रैमास उब्जाउ दिइरहने रसिलोभरिलो खेतबारी थियो हाम्रो ।
दशैँको टीकाको दिन बुबा र आमाले हामीलाई पालैपालो सेतो टीका लगाइदिनुुहुन्थ्यो । त्यसपछि ठूलो बरण्डामा वरिपरि बसेर नयाँ धानको नरम चिउरासँग दशैँका परिकार खाइन्थ्यो । घरमा टीका थाप्न आउने आफन्तहरूको लर्काे छुट्थ्यो ।
हामी पनि टीका लगाउन मामाघर जान्थ्यौँ । त्यसबेला मानेको दशैँ, हाँसखेल गर्दै बिताएका दिन, दगुर्दै नाघेका कान्ला, सुवानी माली गाई, बोकिहालौँ जस्ता बाच्छाबाच्छी, आफूसँगै भाग बस्ने कुकुर र बिराला आज मसँग छैनन् । छ त केवल तिनको सम्झनाले हुण्डरी चलाइदिने एउटा हृदय !
गाउँबाटै स्कूल फाइनल गरेपछि सन् १९६८ मा एमबीबीएस पढ्न गुहाटी गएँ । फर्केर थिम्पू जनरल हस्पिटलमा काम गरेँ ।
पछि बाङ्लादेशको ढाका विश्वविद्यालयबाट एफसीपीएस डिग्री लिएपछि १९७७ बाट छुका जलविद्युत् परियोजनामा मेडिकल अधिकृत भएँ, शाही नातेदारहरूको पनि डाक्टर बनियो ।
त्यस अवधिमा निश्चय नै गाउँघरसँगैको सम्बन्ध पातलियो, तर हरेक वर्ष दशैँ मनाउन त घरै पुगियो । त्यही घर जहाँ बाबुआमाले हामी सात सन्तान जन्माएर हुर्काउनुभयो ।
१९९० तिर भूटानमा नेपालीभाषीमाथि सरकारी दमन बढ्यो । त्यसको विरोध गर्दा राज्य नै दुश्मन बन्यो । आज मेरा एक दिदी र दुई बहिनी भूटानमा छन् ।
आमाबाबु र कान्छी बहिनी नेपालको शिविरमा दिवंगत भए । भाइ बलराजको परिवार अमेरिकामा पुनर्वास भयो । तर, म र एक दिदी भूटान नै फर्कन चाहन्छौँ, आफ्नै बाँडा गाउँमा ।
यो मेरो आत्माको अडान हो । त्यहाँको घर, खेतबारी, खोला, डाँडापाखा, वन सबैले बोलाइरहेको मेरो मनले सुनिरहेको छ ।
नेपालमा रहेका भुटानी शरणार्थीले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग आफ्नो थातथलोमा फर्किने व्यवस्थाका लागि पहल गर्न आग्रह गरेका छन् ।
प्रधानमन्त्री मोदीको २८ वैशाखबाट हुने नेपाल भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा नेपालमा रहेका करिब ९ हजार शरणार्थीका तर्फबाट नेता टेकनाथ रिजालले उक्त आग्रह गरेका हुन् ।
“प्रभावशाली मुलुक भारतको छेऊछाऊमा भुटानी शरणार्थी समस्या जस्तो मानवीय समस्या लामो समयदेखि अल्झँदा त्यसैका कारण विश्व समुदायले भारतको प्रभावलाई कम आँक्ने अवस्था नआओस् भन्ने कुराले हामी चिन्तित् छौं,” रिजालले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ ।
हिमाली राजतन्त्रात्मक मुलुक भुटानले नागरिकता सम्बन्धी कानुनमा ब्यापक हेरफेर गरी सन् १९८८ मा ल्होत्साम्पा (नेपाली भाषी भुटानी नागरिक) हरुलाई लखेटेको थियो ।
विश्वभर शरणार्थीको पहिलो बास साँधसीमाना जोडिएको मुलुकमा हुने गरे पनि भुटानबाट लखेटिएर सीमा जोडिएको भारत पुगेका ल्होत्साम्पाहरुलाई भारतीय सुरक्षाकर्मीले त्यहाँबाट लखेटेर नेपालतर्फ पठाए ।
पूर्वी नेपालको काँकडभिट्टा सिमानाका हुँदै नेपाल पसेका उनीहरुलाई नेपाल सरकारले औपचारिक रुपमा शरण दियो र सहायताको लागि संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी सम्बन्धी उच्च आयोगलाई गुहार्यो ।
त्यसपछि शरणार्थी समस्याबारे नेपाल र भुटानबीच १५ पटक वाता भए पनि आफ्ना नागरिकलाई फिर्ता लैजान भुटान तयार भएन र भारतले पनि मध्यस्थता गर्ने कुनै चासो देखाएन ।
भुटानी शरणार्थी आफैंपनि स्वदेश फिर्तीका लागि गरेको प्रयास पनि भारतका कारण सफल भएन । सन् १९९६ मा भएको अपील आन्दोलन त्यस्तो एउटा बृहत अभियान थियो, जसका १५० सदस्यलाई १७ डिसेम्बर १९९६ को अपराह्न मेची पुलको दशगजा क्षेत्रबाट भारतिय प्रहरीले पक्राउ गरेको थियो ।
खेपका खेप शरणार्थी मेचीपुलको दशगजाबाट पक्राउ परिरहे । पक्राउ परेकामध्ये मोरङको शनिश्चरे शिविरका बाबुराम स्याङ्तानको पश्चिम बंगालको बहरमपुर जेलमा ज्यान गएको थियो । २०६४ साल जेठमा भएको स्वदेश फिर्ती आन्दोलनको शरणार्थी नारा थियो, ‘नेपाल सरकार विदा देउ, भारत सरकार बाटो देउ, भुटान सरकार माटो देउ’ । तर भारतले उनीहरुलाई बाटो दिएन् ।
तीन दिनसम्म मेची पुलमा छेक्यो र दमन गर्यो । त्यसबखत पनि शनिश्चरे शिविरकै युवक सहबहादुर शिवाको मेचीपुलको दशगजामा भारतिय सुरक्षा बलले चलाएको गोली लागि मृत्यु भएको थियो ।
त्यसपछि सन् २००७ देखि भुटानी शरणार्थीलाई अमेरिका र युरोपेली देशहरुमा पुनर्वास गराउन थालियो । अहिलेसम्म ९० प्रतिशत शरणार्थी पुनर्वासमा गइसकेका छन् । अमेरिका, क्यानाडा, नेदरल्याण्ड, अष्टेलिया, डेनमार्क, नर्वे, बेलायत र न्युजिल्याण्डमा एकलाख ११ हजार भुटानी शरणार्थीले नयाँ घरबार शुरु गरिरहेका छन् ।
तर, अझै पनि झापा र मोरङका दुईवटा शिविरमा ७ हजार हाराहारीमा भुटानी शरणार्थी छन् । उनीहरुको स्वदेश फिर्तीको लागि अझै पनि भारत दाहिने हुन सकेको छैन ।
शिविरमा रहेको अधिकांश व्यक्तिहरु युरोप र अमेरिका जानु भन्दा बाँकी जीवन आफ्नै थातथलोमा विताउन चाहन्छन् । उनीहरु अझै पनि भारतका तर्फबाट एउटा सकारात्मक सन्देशको आशा गरिरहेका छन् ।
५ जनवरी २०१० को साँझ एक जना अधबैंसे महिला र दुई साताकी नवजात शिशुकी आमा बास माग्न आएको देवीमाया सार्कीलाई अझै सम्झना छ । शिविर पूर्व–उत्तरको डाँडापारिबाट बिरामी शिशु जँचाउन स्वास्थ्य केन्द्र आउँदाआउँदै रात परेको उनीहरूले बताएका थिए । त्यो रात उनीहरू झापा शान्तिनगर गाविसस्थित टिमाई शरणार्थी शिविर सेक्टर डी–५ को ४६ नम्बरको उनको छाप्रोमा बसेका थिए । भोलिपल्ट बिहान शिशु कोक्रामा छाडेर दाँत माझ्ने ब्रस र मञ्जन किन्न पसल लागेका उनीहरू फर्किएनन् । त्यसपछि एन्जिला नाम राखिएकी ती शिशु देवीमायाका छोराछोरी जिपेश र अप्सनासँगै हुर्किरहेकी छिन् ।
ती बालिकाकै कारण देवीमायाको परिवारले भने ठूलो सास्ती व्यहोरिरहेको छ । पुनर्वासमा तेस्रो देश जान ६ वर्षअघि इच्छापत्र भरेकी देवीमायाका घर र माइतीतिरका दर्जन बढी आफन्त अमेरिका पुगिसक्दा पनि देवीमायाको परिवार भने एन्जिलाकै कारण जान पाएको छैन । काखमा लुटपुटिएकी एन्जिलालाई मुसार्दै देवीमायाले भनिन्, “युएनएचसीआर र आईओएमका सरहरूले यसलाई लिएर जान पाइँदैन भनेका छन् ।” कान्छी छोरी अप्सना दुई वर्ष पुग्दै गर्दा आएकी एन्जिलालाई दूध खुवाएर हुर्काएकाले छाड्न नसकेको तथा सँगै लैजान पनि नपाएको उनको भनाइ छ । भूटानी शरणार्थीले पुनर्वासमा अरूलाई लैजान नपाउने प्रावधान छ ।
पुनर्वासमा गएर शरणार्थीको संख्या घटेपछि टिमाई शिविरलाई अहिले ६० किलोमिटर पश्चिम झापाको बेलडाँगी शिविरमा मिसाइएको छ । देवीमाया र उनका मिस्त्री पति ओमराजको परिवार अहिले बेलडाँगी–२ शरणार्थी शिविर सेक्टर बी–२ को १०२ नम्बर छाप्रोमा बस्छ ।
धेरै छन्, जान नपाउने
विभिन्न कारणले प्रक्रिया अवरुद्ध भएर पुनर्वासमा जान नपाएका शरणार्थी अरू पनि छन् । मोरङको शनिश्चरे शरणार्थी शिविर सेक्टर के–२ छाप्रो नम्बर ५ का रामकुमार बानियाँ (३०) तिनैमध्येका एक हुन् । चार वर्षअघि शनिश्चरे स्थानान्तरण हुनुअघि १४ जनाको परिवारसाथ पूर्वी झापाको टिमाई शरणार्थी शिविर सेक्टर डी–४ को २९ नम्बर छाप्रोमा बस्ने उनलाई गत वर्ष अमेरिकी गृहसुरक्षा विभाग (डिपार्टमेन्ट अफ होमल्याण्ड सेक्युरिटी) अन्तर्गतको अमेरिकी नागरिकता तथा अध्यागमन सेवाले २२ मार्च २०१३ मा बनाइएको कागजात थमायो । जसमा उनले आतंककारी संगठनमा संलग्न रही चन्दा उठाएकाले अमेरिका पुनर्वासका लागि अयोग्य रहेको व्यहोरा लेखिएको थियो । (हे. नोटिस अफ इनइलिजिबिलिटी फर रिसेटलमेन्ट) उनका बाबु धनकुमार, आमा भुमाश्वरी, पाँच दाजुभाइ र चार दिदीबहिनीको परिवारका २७ जना भने अहिले अमेरिकाको ओहायो राज्यमा पुनर्वास गएका छन् ।
पुनर्वासका लागि अयोग्य भएपछि पत्नी पूर्णमाया सम्बन्धविच्छेद गरी छोरो अप्सनलाई लिएर शिविरमा अलग्गै बस्न थालिन् । पूर्णमायाको भने पुनर्वास प्रक्रिया चलिरहेको छ । शनिश्चरे शिविरमा किराना पसल चलाइरहेका रामकुमारले पनि लगत्तै झापा खुदुनाबारी साधुटारकी कल्कल्पना गुरुङ (२३) सँग विवाह गरे ।
टिमाई शिविरमा रहँदा उनी ३ फागुन २०६४ को अपराह्न ४ बजे शिविरकै सात जना भूटानी शरणार्थीसँग चन्दा लिइरहेको वेला पक्राउ परेका थिए । झापा जिल्ला अदालतबाट ११ दिनपछि रु.२२५ जरिवाना तिरी उनी मुक्त भए भने सोही अभियोगमा फरार भएका अर्का शरणार्थी गोविन्द रिजाल (३८) ले भाइ मार्फत रु.५०० जरिवाना तिरेपछि मुक्ति पाए । अहिले शनिश्चरे शिविरमा बसिरहेका उनको पनि पुनर्वास प्रक्रिया अवरुद्ध छ । उनका दाजुभाइ भने अमेरिकाको कोलोराडो र पेन्सिलभेनिया पुनर्वास भइसकेका छन् ।
वितेको २३ वर्षमा विभिन्न अभियोगमा सजाय भोगेका २०० भूटानी शरणार्थीको पुनर्वास प्रक्रिया रोकिएको गृहमन्त्रालय अन्तर्गतको शरणार्थी समन्वय एकाई बेलडाँगी–२ का शिविर सुपरीवेक्षक यज्ञ निरौला बताउँछन् ।
रामकुमार बानियाँ र कान्छी श्रीमती कल्पनाका साथ ।
लीलाप्रसाद (३१) र सीता भुजेल (२७) को पनि पुनर्वास रोकिएको छ । पाल्पाको हेक्लाङ गाविस माइती भएकी सीताको हेक्लाङकै एउटा चर्चमा काम गरिरहेका बेलडाँगी–१ सेक्टर ए–१ छाप्रो नम्बर ५१ का लीलाप्रसादसँग सन् २००७ को अन्त्यतिर बिहे भएको थियो । त्यसको चार वर्षपछि शिविर आउँदा लीलाप्रसादकी जेठी श्रीमती कर्णमाया सात वर्षको छोरो लिएर पुनर्वासमा अमेरिका गइसकेकी थिइन् । करीब १६ वर्ष शिविरमा बसेका लीलाप्रसादको पहिलो विवाह र सन्तानको विवरण शिविरस्थित शरणार्थी समन्वय एकाइ र राष्ट्रसंघीय शरणार्थी आयोग लगायत सबै सहायता संस्थाको रेकर्डमा थियो । “तेस्रो देश गइसकेकी पत्नीसँग सम्बन्धविच्छेद गरेको कागज नआउन्जेल पुनर्वास जान पाइँदैन भनेका छन्”, १९ जेठ दिउँसो सीतासाथ शिविरमा भेटिएका लीलाप्रसादले भने । उनका बाबु गंगाराम अमेरिकाको टेक्सासमा छन् भने आमा मनमाया न्यूयोर्कमा ।
जालसाझी वा किर्ते गरेको, आतंककारी तथा आपराधिक पृष्ठभूमि भएको र बहुविवाह गरेको प्रमाणित भएमा तेस्रो मुलुकले पुनर्वासमा लैजाँदैनन् । “पुनर्वास गर्ने देशको कानूनले स्वीकार्दा मात्र जान पाउँछन्”, भूटानी शरणार्थी पुनर्वास प्रक्रियामा संलग्न एक जना अधिकारीले भने । बेलडाँगी–२ का सुपरीवेक्षक यज्ञ निरौला पनि पुनर्वासमा लैजाने मुलुकका छानबिन अधिकारीले त्यस्ता अभियोग लागेका प्रति नरम व्यवहार नदेखाउने गरेको बताउँछन् ।
शिविरमा नयाँ परिवार
भूटानबाट खेदिएर नेपालमा शरणार्थी बनेको दुई दशकपछि पनि केही भूटानीहरू राष्ट्रसंघीय सहायता शिविरमा आइरहेका छन् । बुद्धहाङ सुब्बा (३८) र उनकी पत्नी पञ्चमाया (४४) ६ जनाको परिवारसाथ २०६९ मा बेलडाँगी–१ शरणार्थी शिविर आएका छन् । पुख्र्यौली थलो दक्षिण भूटानको दागना जिल्ला अन्तर्गतको गोपिनी रहेको बताउने उनीहरू भूटानबाट खेदिएपछि १५ वर्ष सिक्किममा र ६ वर्ष इलामको लारुम्बामा अँधिया खेती गरेर बसेको बताउँछन् ।
सुकबहादुर र उनकी श्रीमती नीरा तथा आमा पञ्चमाया ।
१८ नोभेम्बर २०१३ मा बुद्धहाङले बेलडाँगी–१ शरणार्थी समन्वय एकाइलाई लामो समय शिविर बाहिर बस्न गाह्रो भएकोले आएको निवेदन दिए । उनको परिवारमा पत्नी, भाइ बलबहादुर, छोराहरू सुकबहादुर र रामबहादुर तथा बुहारी नीरा छन् । सुकबहादुरकी पत्नी नीराको माइती ताप्लेजुङको लिम्बुदिन हो । कान्छो छोरो रामबहादुर शिविरको विद्यालयमा ९ कक्षामा पढ्छन् । उनीहरू अहिले पुनर्वास भइसकेका गर्जमान पौडेलको बेलडाँगी–१ सेक्टर डी–४ को ३७० नम्बरको छाप्रोमा बस्छन् । तर, शरणार्थी समन्वय एकाइका शिविर सुपरीवेक्षक हरिप्रसाद पोखरेलका अनुसार, उनीहरूलाई पुनर्वासमा जान सजिलो छैन ।
दर्तामा छुटेको भन्दै सन् २०१२ मा निवेदन दिएका र ११ दिनसम्म आमरण अनशनमा बसेका १९७४ मध्ये शरणार्थी समन्वय एकाइले १८०० लाई भूटानी शरणार्थीमा दर्ता गरेको थियो । फेरि दर्ता खुल्ने आशामा अहिले पनि १०० भन्दा बढी भूटानी शरणार्थी शिविर र शिविर बाहिर पर्खेर बसेका छन् ।