सचिवद्धारा अन्यलाई तेस्रोमुलुक

June 7, 2009 at 1:40 pm 

दमक स्थित भूटानी शरणार्थी शिसिवर बेलडागीका एक क्याम्प सचिवले र्गैह्र शणर्थीहरुलाई तेस्रो मुलुक पुर्नवास गाराउने गरेको रहस्य खुलासा भएको छ । रोजगारीको सिलसिलामा घर छाडेर लामो समयदेखि सम्पर्क विहिन भएका बेलडागी-२ का देव कुमार राईको नाममा तत्कालिन शिविर सचिव मनोरथ खनालको सिफरीसमा काठमाण्डौ स्थित वानेश्वरका हिरा श्रेष्ठलाई अमेरीका पुर्नवास गराउने तयारीमा रहेको समयमा यस्तो रहस्य खुलेको हो । खनालले पारिवारिक मिलेमतोमा यस्तो थुप्रै कार्य गरिरहेको समेत खुलासुा भएको छ । सम्पर्क विहिन राई आइतकार शिविर आएपछि उनको नाममा गैह्र शरणर्थीलाई भूटानी शरणर्थी बनाई लैजाने तयारी गरिरहेको समयमा घटना सार्वजानिक भएको हो । यसरीनै गैह्र शरणर्थीलाई भूटानी शरणर्थी बनाएर तेस्रो मुलुक लैजाने कार्यमा संलग्न रहेका २ शरणार्थी सहति ४ जनालाई इलाका प्रहरी कार्यालय दमकले पक्राउ गरि कारवाही समेत गरिसकेको जनाइएको छ ।

भूटानी शरणार्थीमा पुनर्वासको आशा

http://archive.himalkhabar.com/71731

• 
  

  
  

• 
  

–गोपाल गडतौला, झापा

देवीमाया र एन्जिला । तस्वीरहरुः गोपाल गड्तौला

५ जनवरी २०१० को साँझ एक जना अधबैंसे महिला र दुई साताकी नवजात शिशुकी आमा बास माग्न आएको देवीमाया सार्कीलाई अझै सम्झना छ । शिविर पूर्व–उत्तरको डाँडापारिबाट बिरामी शिशु जँचाउन स्वास्थ्य केन्द्र आउँदाआउँदै रात परेको उनीहरूले बताएका थिए । त्यो रात उनीहरू झापा शान्तिनगर गाविसस्थित टिमाई शरणार्थी शिविर सेक्टर डी–५ को ४६ नम्बरको उनको छाप्रोमा बसेका थिए । भोलिपल्ट बिहान शिशु कोक्रामा छाडेर दाँत माझ्ने ब्रस र मञ्जन किन्न पसल लागेका उनीहरू फर्किएनन् । त्यसपछि एन्जिला नाम राखिएकी ती शिशु देवीमायाका छोराछोरी जिपेश र अप्सनासँगै हुर्किरहेकी छिन् ।

ती बालिकाकै कारण देवीमायाको परिवारले भने ठूलो सास्ती व्यहोरिरहेको छ । पुनर्वासमा तेस्रो देश जान ६ वर्षअघि इच्छापत्र भरेकी देवीमायाका घर र माइतीतिरका दर्जन बढी आफन्त अमेरिका पुगिसक्दा पनि देवीमायाको परिवार भने एन्जिलाकै कारण जान पाएको छैन । काखमा लुटपुटिएकी एन्जिलालाई मुसार्दै देवीमायाले भनिन्, “युएनएचसीआर र आईओएमका सरहरूले यसलाई लिएर जान पाइँदैन भनेका छन् ।” कान्छी छोरी अप्सना दुई वर्ष पुग्दै गर्दा आएकी एन्जिलालाई दूध खुवाएर हुर्काएकाले छाड्न नसकेको तथा सँगै लैजान पनि नपाएको उनको भनाइ छ । भूटानी शरणार्थीले पुनर्वासमा अरूलाई लैजान नपाउने प्रावधान छ ।

पुनर्वासमा गएर शरणार्थीको संख्या घटेपछि टिमाई शिविरलाई अहिले ६० किलोमिटर पश्चिम झापाको बेलडाँगी शिविरमा मिसाइएको छ । देवीमाया र उनका मिस्त्री पति ओमराजको परिवार अहिले बेलडाँगी–२ शरणार्थी शिविर सेक्टर बी–२ को १०२ नम्बर छाप्रोमा बस्छ ।

धेरै छन्, जान नपाउने

विभिन्न कारणले प्रक्रिया अवरुद्ध भएर पुनर्वासमा जान नपाएका शरणार्थी अरू पनि छन् । मोरङको शनिश्चरे शरणार्थी शिविर सेक्टर के–२ छाप्रो नम्बर ५ का रामकुमार बानियाँ (३०) तिनैमध्येका एक हुन् । चार वर्षअघि शनिश्चरे स्थानान्तरण हुनुअघि १४ जनाको परिवारसाथ पूर्वी झापाको टिमाई शरणार्थी शिविर सेक्टर डी–४ को २९ नम्बर छाप्रोमा बस्ने उनलाई गत वर्ष अमेरिकी गृहसुरक्षा विभाग (डिपार्टमेन्ट अफ होमल्याण्ड सेक्युरिटी) अन्तर्गतको अमेरिकी नागरिकता तथा अध्यागमन सेवाले २२ मार्च २०१३ मा बनाइएको कागजात थमायो । जसमा उनले आतंककारी संगठनमा संलग्न रही चन्दा उठाएकाले अमेरिका पुनर्वासका लागि अयोग्य रहेको व्यहोरा लेखिएको थियो । (हे. नोटिस अफ इनइलिजिबिलिटी फर रिसेटलमेन्ट) उनका बाबु धनकुमार, आमा भुमाश्वरी, पाँच दाजुभाइ र चार दिदीबहिनीको परिवारका २७ जना भने अहिले अमेरिकाको ओहायो राज्यमा पुनर्वास गएका छन् ।

पुनर्वासका लागि अयोग्य भएपछि पत्नी पूर्णमाया सम्बन्धविच्छेद गरी छोरो अप्सनलाई लिएर शिविरमा अलग्गै बस्न थालिन् । पूर्णमायाको भने पुनर्वास प्रक्रिया चलिरहेको छ । शनिश्चरे शिविरमा किराना पसल चलाइरहेका रामकुमारले पनि लगत्तै झापा खुदुनाबारी साधुटारकी कल्कल्पना गुरुङ (२३) सँग विवाह गरे ।

टिमाई शिविरमा रहँदा उनी ३ फागुन २०६४ को अपराह्न ४ बजे शिविरकै सात जना भूटानी शरणार्थीसँग चन्दा लिइरहेको वेला पक्राउ परेका थिए । झापा जिल्ला अदालतबाट ११ दिनपछि रु.२२५ जरिवाना तिरी उनी मुक्त भए भने सोही अभियोगमा फरार भएका अर्का शरणार्थी गोविन्द रिजाल (३८) ले भाइ मार्फत रु.५०० जरिवाना तिरेपछि मुक्ति पाए । अहिले शनिश्चरे शिविरमा बसिरहेका उनको पनि पुनर्वास प्रक्रिया अवरुद्ध छ । उनका दाजुभाइ भने अमेरिकाको कोलोराडो र पेन्सिलभेनिया पुनर्वास भइसकेका छन् ।

वितेको २३ वर्षमा विभिन्न अभियोगमा सजाय भोगेका २०० भूटानी शरणार्थीको पुनर्वास प्रक्रिया रोकिएको गृहमन्त्रालय अन्तर्गतको शरणार्थी समन्वय एकाई बेलडाँगी–२ का शिविर सुपरीवेक्षक यज्ञ निरौला बताउँछन् ।

रामकुमार बानियाँ र कान्छी श्रीमती कल्पनाका साथ ।

लीलाप्रसाद (३१) र सीता भुजेल (२७) को पनि पुनर्वास रोकिएको छ । पाल्पाको हेक्लाङ गाविस माइती भएकी सीताको हेक्लाङकै एउटा चर्चमा काम गरिरहेका बेलडाँगी–१ सेक्टर ए–१ छाप्रो नम्बर ५१ का लीलाप्रसादसँग सन् २००७ को अन्त्यतिर बिहे भएको थियो । त्यसको चार वर्षपछि शिविर आउँदा लीलाप्रसादकी जेठी श्रीमती कर्णमाया सात वर्षको छोरो लिएर पुनर्वासमा अमेरिका गइसकेकी थिइन् । करीब १६ वर्ष शिविरमा बसेका लीलाप्रसादको पहिलो विवाह र सन्तानको विवरण शिविरस्थित शरणार्थी समन्वय एकाइ र राष्ट्रसंघीय शरणार्थी आयोग लगायत सबै सहायता संस्थाको रेकर्डमा थियो । “तेस्रो देश गइसकेकी पत्नीसँग सम्बन्धविच्छेद गरेको कागज नआउन्जेल पुनर्वास जान पाइँदैन भनेका छन्”, १९ जेठ दिउँसो सीतासाथ शिविरमा भेटिएका लीलाप्रसादले भने । उनका बाबु गंगाराम अमेरिकाको टेक्सासमा छन् भने आमा मनमाया न्यूयोर्कमा ।

जालसाझी वा किर्ते गरेको, आतंककारी तथा आपराधिक पृष्ठभूमि भएको र बहुविवाह गरेको प्रमाणित भएमा तेस्रो मुलुकले पुनर्वासमा लैजाँदैनन् । “पुनर्वास गर्ने देशको कानूनले स्वीकार्दा मात्र जान पाउँछन्”, भूटानी शरणार्थी पुनर्वास प्रक्रियामा संलग्न एक जना अधिकारीले भने । बेलडाँगी–२ का सुपरीवेक्षक यज्ञ निरौला पनि पुनर्वासमा लैजाने मुलुकका छानबिन अधिकारीले त्यस्ता अभियोग लागेका प्रति नरम व्यवहार नदेखाउने गरेको बताउँछन् ।

शिविरमा नयाँ परिवार

भूटानबाट खेदिएर नेपालमा शरणार्थी बनेको दुई दशकपछि पनि केही भूटानीहरू राष्ट्रसंघीय सहायता शिविरमा आइरहेका छन् । बुद्धहाङ सुब्बा (३८) र उनकी पत्नी पञ्चमाया (४४) ६ जनाको परिवारसाथ २०६९ मा बेलडाँगी–१ शरणार्थी शिविर आएका छन् । पुख्र्यौली थलो दक्षिण भूटानको दागना जिल्ला अन्तर्गतको गोपिनी रहेको बताउने उनीहरू भूटानबाट खेदिएपछि १५ वर्ष सिक्किममा र ६ वर्ष इलामको लारुम्बामा अँधिया खेती गरेर बसेको बताउँछन् ।

सुकबहादुर र उनकी श्रीमती नीरा तथा आमा पञ्चमाया ।

१८ नोभेम्बर २०१३ मा बुद्धहाङले बेलडाँगी–१ शरणार्थी समन्वय एकाइलाई लामो समय शिविर बाहिर बस्न गाह्रो भएकोले आएको निवेदन दिए । उनको परिवारमा पत्नी, भाइ बलबहादुर, छोराहरू सुकबहादुर र रामबहादुर तथा बुहारी नीरा छन् । सुकबहादुरकी पत्नी नीराको माइती ताप्लेजुङको लिम्बुदिन हो । कान्छो छोरो रामबहादुर शिविरको विद्यालयमा ९ कक्षामा पढ्छन् । उनीहरू अहिले पुनर्वास भइसकेका गर्जमान पौडेलको बेलडाँगी–१ सेक्टर डी–४ को ३७० नम्बरको छाप्रोमा बस्छन् । तर, शरणार्थी समन्वय एकाइका शिविर सुपरीवेक्षक हरिप्रसाद पोखरेलका अनुसार, उनीहरूलाई पुनर्वासमा जान सजिलो छैन ।

दर्तामा छुटेको भन्दै सन् २०१२ मा निवेदन दिएका र ११ दिनसम्म आमरण अनशनमा बसेका १९७४ मध्ये शरणार्थी समन्वय एकाइले १८०० लाई भूटानी शरणार्थीमा दर्ता गरेको थियो । फेरि दर्ता खुल्ने आशामा अहिले पनि १०० भन्दा बढी भूटानी शरणार्थी शिविर र शिविर बाहिर पर्खेर बसेका छन् ।

साप्ताहिक खबरपत्रिका हिमालबाट

प्रतिकृया दिनुहोस

विदेशिन सम्बन्धविच्छेद

http://nepalihimal.com/article/2301

- गोपाल गडतौला, झापा

बहुविवाहका कारण पुनर्वास जान नपाउने हुनाले भूटानी शरणार्थी महिला धमाधम सम्बन्धविच्छेद गर्दैछन्।

तस्वीरहरुः गोपाल गडतौला

पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्न वकील दीपक निरौलाको कार्यालयमा पुगेकी तुलसीमाया विश्वकर्मा।

आठ छोराछोरी र आठै जना नातिनातिना भएकी तुलसीमाया विश्वकर्मा (६६) पति सन्तवीर (७०) र सौता बुद्धमायासँग झापाको बेलडाँगी–१ मा रहेको शरणार्थी शिविरको सेक्टर सी–२ अन्तर्गत १८७ नम्बर छाप्रोमा २३ वर्षदेखि बसिरहेकी छिन्। पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्न ९ माघमा वकील दीपक निरौलाको कार्यालयमा पुगेकी उनलाई शुरूमा पतिलाई लगाउने आरोप भन्न अप्ठ्यारो भयो। पछि उनैसँगको सल्लाह अनुसार श्रीमान् र सौतासँग मिलेर बस्न नसकेको व्यहोराको उजुरी वकीलले तयार पारे।

अमेरिका लगायत तेस्रो देश पुनर्वास जान पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्दै थिइन्, तुलसीमाया। ती मुलुकमा एक जनाले एक समयमा एउटासँग मात्र विवाह गरेको हुनुपर्ने कानून रहेकाले बहुविवाह गरेका भूटानी शरणार्थीहरू अहिले धमाधम सम्बन्धविच्छेद गर्दैछन्। सम्बन्धविच्छेद गराउन सन् २०१३ मा झ्ापा जिल्ला अदालतमा १७० महिलाले मुद्दा दर्ता गराएका थिए। सन् २०१२ मा पनि जिल्ला अदालतमा १२२ भूटानी महिलाले सम्बन्धविच्छेदका लागि मुद्दा दिएका थिए।

झ्ापा बारको शरणार्थीका लागि कानूनी सहायता एकाइका अनुसार सम्बन्धविच्छेदका लागि दिइएका सबै मुद्दामा दाबी अनुसारकै फैसला आएको थियो। यस्ता मुद्दामा सरदर तीनदेखि पाँच महीनामा फैसला आउने गर्छ।

शरणार्थी उच्चायोगको सहयोग

सम्बन्धविच्छेदको परामर्श गर्न चन्द्रगढी पुगेकी बेलडाँगीकी मंगलीमाया तामाङ।

भूटानी शरणार्थी महिलालाई सम्बन्धविच्छेदको मुद्दा गर्न झापा बार एसोसिएसनले शरणार्थी सम्बन्धी राष्ट्रसंघीय उच्चायोगको सहयोगी संस्था बनेर सघाइरहेको छ। बारले हरेक शिविरमा एक जना वकील रहेको कानूनी सहायता इकाई स्थापना गरेको छ। शान्ता पाठक बेलडाँगी–१ को शिविरमा खटिएकी वकील हुन्। मुद्दा गर्दा शिविरबाट हरेक पटक अदालत जान प्रतिव्यक्ति रु.२२० दिइन्छ भने मुद्दा हेर्ने वकीलले रु.३ हजार अग्रिम आयकर कट्टा गरी प्रति मुद्दा रु.१७ हजार झापा बारबाट पाउँछन्।

सन् १९९० मा भूटानमा राजनीतिक आन्दोलन शुरू भएपछि सरकारको दमन खेप्न नसकेर नेपालमा शरणार्थी भएका नेपालीभाषी भूटानीलाई सन् २००८ देखि अमेरिका र यूरोपका आठ देशले लैजान थालेका हुन्। शरणार्थीलाई उनीहरूकै देशमा फर्काउनु सबैभन्दा उपयुक्त भए पनि भूटानले फर्काउन नमानेपछि र नेपालले पनि सधैंका लागि बास दिने वा नदिने निधो नगरेपछि शरणार्थीका लागि तेस्रो विकल्प दिइएको हो।

राजाका समेत चार वटा पत्नी भएको भूटानमा बहुविवाह सामान्य मानिन्छ। शिविर बाहिरका नेपाली वा गैरभूटानीसँग बिहे गरेका भूटानी महिलाले पनि पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गरेपछि मात्र भूटानी शरणार्थीको पहिचानसाथ पुनर्वासमा जान पाउँछन्। सम्बन्धविच्छेद नगर्ने हो भने उनीहरू पतिको देशको नागरिक बन्छन्। भूटानीसँग बिहे गरेका नेपाली वा गैरभूटानी महिलाले भने आफ्नो मुलुकको राहदानी बनाई पतिसँग पुनर्वासमा जान पाउने व्यवस्था छ। तर यो तरिकाबाट राहदानी बनाउन र पुनर्वास जान लामो प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।

धमाधम सम्बन्धविच्छेद

कानून व्यवसायी सुभद्रा ढकालसँग परामर्श गर्दै बेलडाँगी–१ की आशमाया राई।

६ माघमा वकील शान्ता पाठकको च्याम्बरमा थिइन्, काखमा तीनवर्षे छोरी बोकेकी बेलडाँगी–१ शरणार्थी शिविरकी मञ्जु डोल्मा तामाङ र लैंगिक समता कार्यकर्ता नरमाया। शनिश्चरे शिविरमा बस्ने पति जीतबहादुर बच्चा जन्मिनुअघि बेपत्ता भएपछि तीन वर्षदेखि माइत बसेकी मञ्जु सम्बन्धविच्छेद गरेर पुनर्वास जाने योजनामा छिन्। अदालतले बकपत्रको लागि दिएको कागज बोकेकी उनले भनिन्, “एकतर्फी सम्बन्धविच्छेदको मुद्दा भएकाले छिट्टै फैसला हुन्छ होला।”

पति बिर्खबहादुर (४०) पाँच वर्षदेखि बेपत्ता भएपछि बेलडाँगी―१ की फूलमाया तामाङ (४०) दुई जना छोराछोरीसाथ शिविरमा बस्छिन्। पुनर्वासमा जान बेपत्ता पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्ने निधोमा पुगेकी उनी ९ माघमा झ्ापा जिल्ला अदालतमा वकील सन्तोष प्रसाई मार्फत सम्बन्धविच्छेदको कागजात तयार पार्दै थिइन्।

बेलडाँगी–१ को शरणार्थी शिविर सेक्टर डी–४ की चार छोराछोरीकी आमा र चार नातिनातिनाकी हजुरआमा मंगलीमाया तामाङ (५१) पनि पति सनबहादुरसँग सम्बन्धविच्छेद गर्न ९ माघमा वकीलसँग चन्द्रगढीमा परामर्श गर्दै थिइन्। उनकै सहमतिमा १६ वर्षअघि घर भित्रिएकी सौता बुद्धमाया र पतिसँग उनी सगोलमा बस्छिन्। बेलडाँगी–१ की आशमाया राई (३४) पनि ९ माघमै दमक–१० घर भएका श्रीमान् पवन लिम्बूसँग सम्बन्धविच्छेद गर्न चन्द्रगढीमा वकील सुभद्रा ढकालसँग परामर्श गर्दै थिइन्।

पुनर्वासमा अमेरिका जान लागेका यी महिलालाई मुद्दा गर्न सघाएकी बेलडाँगी शरणार्थी शिविरकी लैंगिक समता नामको संस्थाकी कार्यकर्ता नरमाया गुरुङले पनि गत वर्ष दमक–५ मा घर भएका नेपाली पति हेमन्त राईसँग सम्बन्धविच्छेद गरेकी हुन्। पतिले विवाह दर्ता नगरिदिएको र जेठी पत्नीलाई ल्याएर आफूलाई शारीरिक यातना दिएको कारण सम्बन्धविच्छेद गर्नुपरेको उनी बताउँछिन्। लैंगिक समताले शिविरका महिलामाथि हुने लैगिक र कानूनी समस्यामा सहयोग गर्छ।